به گزارش نسیم نور: «صراط مستقيم» مفهوم بسيار وسيعى دارد؛ از جمله اسلام، قرآن، پيامبر(ص) و امامان راستين و … ولى در روايات اهل سنت، به بارزترین مصداق آن یعنی راه و روش على(ع) و يا محمّد و آل محمّد(ص) تفسير شده است. حاكم حسكانى از پيامبر(ص) نقل مى كند كه فرمود: «خداوند، على(ع) و فاطمه(س) و فرزندان او را حجّت هاى الهى بر خلقش قرار داده و آنها باب علم در امّت من هستند؛ هر كس به وسيله آنها هدايت شود، به صراط مستقيم هدايت شده است». بيان (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) بلافاصله پس از استعانتِ (إِیّاكَ نَسْتَعِینُ)، آشکارساختن اين حقيقت است که بهترين و عالي‌ترين نيازي که مي‌توان براي آن استعانت ورزيد، هدايت است؛ اينکه انسان راه و حقيقت زندگي را بيابد و مسير نيک‌روزي خويش را، وراي مقولات مادي و دنيوي پيدا کند.

آيۀ شريفه (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) که جزئي است از سورۀ حمد و به فرمودۀ رسول خدا(ص):

«لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»
بدون فاتحةالکتاب( سورۀ حمد) نمازي نخواهد بود.

اين امر، نشانۀ اهميت و جايگاه والاي اين دعا و مضمون مبارک آن است.

واژۀ «هدايت» که فعل «اِهْدِنا» از آن گرفته شده است، به معناي ارشاد و راهنمايي است كه ضدّ آن، ضلالت و گمراهي است. واژۀ «هُديَْ» نيز که در قرآن کريم به کار رفته است، به همين معناست. البته لغويون قيد خاصي براي مفهوم هدايت بيان کرده‌اند كه لطف و مهرباني است: «اَلهِدايَةُ دِلالَةٌ بِلُطْفٍ»؛ يعني هدايت، ارشاد و راهنماييِ همراه با لطف و مهرباني است. درحقيقت، انسان مسلمان با اين دعاي زيبا و پُرمفهوم، ارشاد و هدايت به «صراط مستقيم» را از خداوند طلب مي‌کند.

حفظ و مداومت در هر کار از آغاز آن مشکل‌تر است. دعاي (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) بدين معناست که اگرچه ما تاکنون مشمول نعمت هدايت بوده‌ايم، اما دغدغۀ خاطر ِما اين است که از اين پس چه خواهد شد و آيا همچنان در اين راه ثابت‌قدم خواهيم ماند يا خير؛ زيرا فتنه‌ها و حوادث گوناگوني ممکن است در وجود انسان تزلزل ايجاد کرده و مهار را از کف او بربايد و او را از صراط مستقيم خارج سازد.

آدمي بايد هر لحظه نگهبان ايمان خويش باشد و بداند حفظ و بقاي هدايت، دشواري‌هاي فراواني پيش رو دارد.
ازاين‌رو نياز است که انسان مسلمان حداقل ده مرتبه در شبانه روز تکرار کند: (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) و اين به معناي «ثَبِّتْنا عَلَي الصِّراطِ المُسْتَقيمِ» يا «اَقِمْنا وَ اَدِمْنا عَلَي الصِّراطِ المُسْتَقيمِ» است؛ همان نيايشي که خداوند در قرآن کريم تعليم مي‌دهد:

(رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَۀً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ)
پروردگارا، پس از آنکه ما را هدايت كردى، دل‌هايمان را منحرف مگردان و از جانب خود، رحمتى بر ما ارزانى دار كه تو خود بخشايشگرى.

بنابراين، مراد از اين آيه آن است که انسان با دعا مي‌گويد: پروردگارا، درست است که لطف و عنايت تو شامل حال ما شده و ما را در صراط مستقيم قرار داده است، اما عاجزانه از تو تمنا مي‌کنيم كه اين لطف را بر ما مستدام و پايدار بداري و گام‌هايمان را در ادامۀ اين مسير استوار سازي تا آن را به‌سلامت طي کنيم.

آيه با فعل امر «اِهْدِنا» و طلب هدايت و ارشاد از خداوند آغاز مي‌شود؛ اما اساساً بايد دانست هدايت خداوند براي انسان‌ها به دوگونه تقسيم مي‌شود: هدايت عامّه و هدايت خاصّه. هدايت عامّه بدين معناست که تمام موجوداتي که در صحنۀ آفرينش، لباس وجود برتن کرده‌اند، مشمول هدايت حضرت حق هستند و خداوند، هر موجود را در راهي که بايد، قرار داده و لوازم و اسباب نيازش را به او عنايت فرموده است. هدايت عامّه خود به دو گونۀ هدايت عامۀ تکويني و هدايت عامۀ تشريعي تقسيم مي‌شود: هدايت عامۀ تکويني يعني هر موجودي که آفريده مي‌شود، هدايتش برعهدۀ خداوند است که اين قانون در مجموعۀ آفرينش حاکم است. حيوانات و نباتات و جمادات مسير خود را مي‌دانند و بدون هيچ نقص و خللي به زندگي ادامه مي‌دهند؛ مگر آنکه انسان اين مسير را با تغييراتي در طبيعت به هم بزند. موجودات بدون آنکه تعليمي ببينند، به نکات لازم براي استمرار حيات خويش آگاه‌اند.
وجود آدمي نيز از بُعد تکويني همين ويژگي را داراست: اندام و اعضاي بدن مسير خود را مي‌دانند و آنچه براي ادامۀ زندگي لازم است، از سوي خداوند مهيّا و مقرّر شده است و بدون نياز به امر و نهي و بنابر هدايتي که خداوند مقرّر فرموده، وظايف خويش را به انجام مي‌رسانند.
اما هدايت عامۀ تشريعي به معناي ارسال رسولان و آمدن قوانين ديني است که خداوند يکصد و بيست و چهار هزار پيامبر را فرستاد.

به اين ترتيب بارزترين و روشنترين مصاديق «صراط مستقيم»، راه پيامبر(صلى الله عليه و آله) و على(عليه السلام) و فرزندان معصوم او از نسل فاطمه زهرا(عليها السلام) است كه هر كس دست به دامن ولاى آنها زند و در خطّ آنها حركت كند، قدم در راه مستقيمى گذارده است كه او را به خدا نزديك و از گمراهى و انحراف دور مى سازد. به قلم مریم اسلامی